Yerel demokraside "okul"dan "şirket"e: Bir geriye gidiş hikyesi

Türk yerel yönetim tarihi, kâğıt üzerinde bir "modernleşme" serüveni gibi görünse de, aslında halk iradesinin aşama aşama merkeziyetçi bir kıskaca alınışının hüzünlü hikâyesidir. Özellikle 2005 yılından bu yana yapılan düzenlemeler ve bugün kapımızda olan 2026 model yeni taslak, yerel demokrasiyi güçlendirmek bir yana, halkın kendi şehri üzerindeki iradesini adeta tasfiye etmektedir.

2005 Reformu: Özerklik Vaadinden Vesayet Gerçeğine

2005 yılında 5393 Sayılı Belediye Kanunu ile başlayan süreç, kamuoyuna "yerelleşme" ve "özerklik" devrimi olarak sunulmuştu. Ancak aradan geçen yirmi yılda gördük ki; kâğıt üzerindeki "stratejik planlama" ve "katılımcılık" vurguları, yerini sinsi bir merkeziyetçiliğe bıraktı. 2012'deki 6360 Sayılı Kanun ile mülki sınırların belediye sınırı yapılması, hizmet birliği vaat etse de aslında yerel siyaseti Ankara’nın iki dudağı arasına sıkıştırmanın ilk büyük adımıydı.

Bugün gelinen noktada ise hazırlanan yeni yasal düzenleme, bu geriye gidişi nihai bir "irade gaspına" dönüştürmek üzeredir.

Bakanlık Değil, "Paralel Belediye"

Hazırlanan yeni taslağın en tehlikeli yönü, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı’nın asli görevi olan "Denetleyici ve Düzenleyici" rolünden tamamen sıyrılmasıdır. Bakanlık artık sadece standart koymuyor; kentin göbeğinde, belediye meclisinin yetkilerini bypass ederek bizzat uygulama yapıyor.

1. Rezerv Alan Kurnazlığı: Yerel meclis kararı olmaksızın ilan edilen "Rezerv Alanlar" ile Bakanlık, kentin en kıymetli yerlerinde "ikinci bir belediye" gibi ruhsat veriyor, plan yapıyor ve mülkiyet hakkına müdahale ediyor. Halkın oyuyla seçilen meclis üyeleri, kendi mahalleleri hakkında söz söyleyemez hale getiriliyor.

2. Mali Prangalar ve Kayyum Yönetimi: Belediye şirketlerinin (BİT) bütçelerinden personel alımına kadar her şeyin Ankara’daki bir masanın onayına bağlanması, yerel yönetimin finansal özerkliğini yok etmektedir. Bu durum, belediyeyi halkın iradesini temsil eden bir kurumdan çıkarıp, Bakanlığın "taşra şubesi" haline getirmektedir.

1930 Vizyonu: Bir "Medeniyet Mektebi"nin Tasfiyesi

Gazi Mustafa Kemal Atatürk ve Şükrü Kaya’nın 1580 Sayılı Kanun ile inşa ettiği o devrimci ruhu hatırlayalım. Onlar belediyeyi, halkın kendi kendini eğittiği bir "mektep" olarak kurgulamışlardı. Şükrü Kaya’nın İzmir Belediye Başkanlığı döneminde (1923-1924) bizzat tecrübe ederek yasaya işlediği "yerinden yönetim" anlayışı, yerel demokrasiyi bir "şirket" verimliliğine değil, bir "halk iradesine" dayandırıyordu.

Bugün yapılmak istenenler, 1930’da kadınlara seçme ve seçilme hakkı vererek dünyayı kendine hayran bırakan o vizyonun fersah fersah gerisindedir. Halkın iradesini "israf" veya "verimsizlik" kılıfıyla askıya almak, Cumhuriyet’in kurucu felsefesine ihanettir.

Çözüm Yolu: Vesayet Değil, Şeffaf Denetim

Peki, yol haritası ne olmalı? Çözüm, belediyeyi Bakanlığın bir alt birimi haline getirmek değildir:

1. Denetim, Uygulamanın Önüne Geçmeli: Bakanlık "icracı" değil, "denetçi" kalmalıdır. Kentin planını Bakanlık yapmamalı, yapılan planın üst ölçekli çevre düzenine uygunluğunu denetlemelidir.

2. Beşeri Sermayede Yerel Liyakat: Personel alımı merkezi bir havuza değil, şeffaf ve liyakate dayalı bir yerel sisteme bağlanmalıdır. Ankara'dan atanan memur, İzmir'in sokağındaki sorunu çözemez.

3. Mali Özerklik ve Hesap Verilebilirlik: Belediyeler borçlanırken Bakanlıktan izin almamalı; ancak yaptığı her harcamanın hesabını dijital ve şeffaf sistemlerle bizzat halka vermelidir. Merkezi yönetim her yönden denetlemelidir. 

Sonuç

Atatürk ve Şükrü Kaya'nın yerel yönetimleri birer "hürriyet kalesi" olarak görüşünden, bugün Bakanlığın "şantiye şefliğine" indirgenmiş bir modelle karşı karşıyayız. 2005'ten bu yana adım adım örülen bu merkeziyetçi duvar, halk iradesini boğmaktadır.

Unutulmamalıdır ki; gerçek verimlilik, merkeziyetçi prangalarda değil, halkın kendi kaderini tayin ettiği yerel özgürlükte gizlidir. Halkın iradesini hiçe sayan her düzenleme, tarihin önünde "gerileme dönemi" notu olarak kalmaya mahkûmdur.

https://www.youtube.com/watch?v=h7ITS-XImTw